Av. Emel BODUR emelbodur@gmail.com |
GİRİŞ: İşverenin işçiyi koruma ve gözetme borcu gereği doğan, Anayasa madde 50 “dinlenme hakkı” ile güvence altına alınan, 4857 sayılı yasa, 25391 sayılı Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliğinde ve içtihatlarla korunan yıllık ücretli izin hakkı; işçinin her yıl belirli bir süre ücreti ödenerek dinlendirilmesi suretiyle sağlığının korunması ve işgücünün yenilenmesi amacını taşımaktadır. Yapılan çalışmada ise; Yıllık ücretli izin hakkının kullanılması için gerekli şartlar; iş kanunu kapsamında olma, söz konusu işyerinde en az bir yıl çalışılmış olma şeklinde belirlenmiştir. Söz konusu bir yıllık sürenin ne şekilde tanımlandığı açıklığa kavuşturulmuştur. Sosyal amaçlarla tanınmış yıllık ücretli izin hakkına dair süreler 4857 sayılı İş Kanunu madde 53 ve ilgili yönetmelik çerçevesinde açıklanmıştır. İşçinin yıllık ücretli iznini gelecek hizmet yılı içinde kullandığı; yıllık ücretli iznin işveren tarafından ve bölünmeden devamlı olarak bir kerede verilmesi gerektiği ve yılık izin ücretinin çıplak ücreti kapsadığı açıktır ifade edilmiştir. Son bölümde ise yıllık ücretsiz izne dair açıklamalar yapılmıştır. 1. Yıllık Ücretli İzin Hakkının Kullanılması Şu Şartlara Bağlanmıştır: 1.1. İş Kanunu kapsamında bulunmayan, İş Kanunu madde 10/2 gereği süreksiz işlerde çalışanlar ile aynı kanunun 53/3 hükmünce bir yıldan az süren mevsim ve kampanya işlerinde yıllık ücretli izin uygulaması söz konusu olmayacaktır. 1.2. İş Kanunu madde 53 “İşyerinde işe başladığı günden itibaren, deneme süresi de içinde olmak üzere, en az bir yıl çalışmış olan işçilere yıllık ücretli izin verilir” gereğince işyerindeki çalışması bir yılı doldurmayan işçiler yıllık ücretli izin hakkını kullanamayacaktır. Madde 54 “Yıllık ücretli izine hak kazanmak için gerekli sürenin hesabında işçilerin, aynı işverenin bir veya çeşitli işyerlerinde çalıştıkları süreler birleştirilerek göz önüne alınır. Şu kadar ki, bir işverenin bu Kanun kapsamına giren işyerinde çalışmakta olan işçilerin aynı işverenin işyerlerinde bu Kanun kapsamına girmeksizin geçirmiş bulundukları süreler de hesaba katılır.” Gereğince İş Kanunu kapsamına giren bir işyerinde çalışan işçilerin aynı işverene ait işyerlerinde İş Kanunu kapsamına girmeksizin geçirmiş bulundukları süreler de hesaba katılır. Kaldı ki herhangi bir iş yeri İş Kanunu kapsamında iken, İş Kanunu kapsamından çıkmış ise önceden kazanılmış olan yıllık izin hakkı ortadan kalkmayacak, bu hakkın kullanılması ile de izin ücreti geri istenemeyecektir. 1.2.1. Hükmün mutlak ifadesi karşısında işçinin işverenin aynı veya değişik işyerlerinde kesintisiz çalışmış olması zorunlu sayılmamakta; işçinin değişik zamanlarda aralıklı olarak çalışması halinde de yıllık ücretli izin hakkının doğumunda ve izin süresinin hesaplanmasında bu sürelerin birleştirilerek dikkate alınması gerekmektedir. 1.2.2. Ayrıca işveren tarafından iş akdi feshedilen işçinin İş Kanunu madde 20 uyarınca yaptığı başvuru üzerine mahkemece feshin geçersizliğine karar verilip işçi işe başlatılmışsa, fesih ile işe başlama tarihi arasında işçinin çalıştırılmadığı süre yıllık ücretli izin süresinin hesabında dikkate alınmalıdır. 1.2.3.İş Kanunu madde 54 “Bir yıllık süre içinde 55 inci maddede sayılan haller dışındaki sebeplerle işçinin devamının kesilmesi halinde bu boşlukları karşılayacak kadar hizmet süresi eklenir ve bu suretle işçinin izin hakkını elde etmesi için gereken bir yıllık hizmet süresinin bitiş tarihi gelecek hizmet yılına aktarılır.” “Aynı bakanlığa bağlı işyerleri ile aynı bakanlığa bağlı tüzel kişilerin işyerlerinde geçen süreler ve kamu iktisadi teşebbüsleri yahut özel kanuna veya özel kanunla verilmiş yetkiye dayanılarak kurulan banka ve kuruluşlar veya bunlara bağlı işyerlerinde geçen süreler, işçinin yıllık ücretli izin hakkının hesaplanmasında göz önünde bulundurulur.” 1.2.4. İşçinin gelecek hakları için geçmesi gerekli bir yıllık hizmet süresi bir önceki izin hakkının doğduğu günden başlayarak gelecek hizmet yılına doğru hesaplanır. İşçi bu şekilde hesaplanacak her hizmet yılına karşılık yıllık iznini gelecek hizmet yılı içinde kullanır. 1.2.5. İş yerinin devri söz konusu ise İş Kanunu madde 6/2 “Devralan işveren, işçinin hizmet süresinin esas alındığı haklarda, işçinin devreden işveren yanında işe başladığı tarihe göre işlem yapmakla yükümlüdür.” Gereğince işçinin devreden işveren yanındaki çalışma süreleri de yıllık ücretli iznin hesabında dikkate alınır. 1.2.6. Ard arda yapılmış olan belirli süreli iş sözleşmelerinin zincirleme etki ile belirsiz süreli iş sözleşmesine dönüşmesi halinde; yıllık ücretli izne hak kazandıracak süre ilk sözleşmesi ile işe başlandığı tarih olarak kabul edilecektir. 1.2.7. İş Kanunu madde 55 “a) İşçinin uğradığı kaza veya tutulduğu hastalıktan ötürü işine gidemediği günler (Ancak, 25 inci maddenin (I) numaralı bendinin (b) alt bendinde öngörülen süreden fazlası sayılmaz). b) Kadın işçilerin 74 üncü madde gereğince doğumdan önce ve sonra çalıştırılmadıkları günler. c) İşçinin muvazzaf askerlik hizmeti dışında manevra veya herhangi bir kanundan dolayı ödevlendirilmesi sırasında işine gidemediği günler (Bu sürenin yılda 90 günden fazlası sayılmaz). d) Çalışmakta olduğu işyerinde zorlayıcı sebepler yüzünden işin aralıksız bir haftadan çok tatil edilmesi sonucu olarak işçinin çalışmadan geçirdiği zamanın onbeş günü (işçinin yeniden işe başlaması şartıyla). e) 66 ncı maddede sözü geçen zamanlar. f) Hafta tatili, ulusal bayram, genel tatil günleri. g) 3153 sayılı Kanuna dayanılarak çıkarılan tüzüğe göre röntgen muayenehanelerinde çalışanlara pazardan başka verilmesi gereken yarım günlük izinler. h) İşçilerin arabuluculuk toplantılarına katılmaları, hakem kurullarında bulunmaları, bu kurullarda işçi temsilciliği görevlerini yapmaları, çalışma hayatı ile ilgili mevzuata göre kurulan meclis, kurul, komisyon ve toplantılara yahut işçilik konuları ile ilgili uluslararası kuruluşların konferans, kongre veya kurullarına işçi veya sendika temsilcisi olarak katılması sebebiyle işlerine devam edemedikleri günler. ı) İşçilerin evlenmelerinde üç güne kadar, ana veya babalarının, eşlerinin, kardeş veya çocuklarının ölümünde üç güne kadar verilecek izinler. j) İşveren tarafından verilen diğer izinler ile 65 inci maddedeki kısa çalışma süreleri. k) Bu Kanunun uygulanması sonucu olarak işçiye verilmiş bulunan yıllık ücretli izin süresi.” Düzenlemesi ile yıllık ücretli izin hakkı için aranan bir yılın hesabında dikkate alınacak sürelere yer verilmiştir. Cumartesi çalışılıp çalışılmadığına bakılmaksızın iş günü sayıldığından Cumartesi günü maddede yer almamıştır; Cumartesi günlerinin de yıllık ücretli izin hesabında çalışılmış gibi sayılması gerekir. İş Kanunu madde 56 “İşveren tarafından yıl içinde verilmiş bulunan diğer ücretli ve ücretsiz izinler veya dinlenme ve hastalık izinleri yıllık izne mahsup edilemez. Yıllık ücretli izin günlerinin hesabında izin süresine rastlayan ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günleri izin süresinden sayılmaz.” 2. Yıllık Ücretli İzin Hakkının Kullanılmasına Dair Süreler: 2.1. İş Kanunu madde 53 “Bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dahil) olanlara on dört günden, Beş yıldan fazla on beş yıldan az olanlara yirmi günden, On beş yıl (dahil) ve daha fazla olanlara yirmi altı günden az olamaz. Ancak on sekiz ve daha küçük yaştaki işçilerle elli ve daha yukarı yaştaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi yirmi günden az olamaz. Yıllık izin süreleri iş sözleşmeleri ve toplu iş sözleşmeleri ile artırılabilir.”O halde çalışma koşulu haline gelen işyeri uygulamaları sonucunda da yasal sürelerin üzerinde yıllık ücretli izin süreleri işyerinde geçerli hale gelebilir. Keza kanunda belirtilen bu süreler mutlak emredici olmayıp nispi emredicidir. 3. Yıllık Ücretli İzin Hakkını Kullanılması: 3.1. Söz konusu haktan feragat etmeye yönelik yapılacak anlaşmalar ile işçinin ücretini alarak izin yapmadan bu süreyi çalışarak geçirmesi veya izin sürelerinin birleştirilerek daha sonraki senelerde kullanılması geçerli değildir. Kaldı ki İş Kanunu madde 54/4 “yıllık iznini gelecek hizmet yılı içinde kullanır.” Hükme bağlanmıştır. 3.2. İşçi dinlenme hakkına dayalı olarak kullandığı yıllık ücretli izni süresi içinde çalışma yasağına uymaz ise bu izin süresi içinde işverence kendisine ödenen ücret, İş Kanunu madde 58 gereği geri alınacaktır. 3.3. İş Kanunu madde 56/4 hükmünce yıllık ücretli izin günlerine rastlayan hafta tatili, ulusal bayram, ve genel tatil günleri izin sürelerine dahil olmamakla işverence bu sürelerin ayrıca kullandırılması ve izin süresine eklenmesi zorunludur. İşçinin dinlenmesinin amaçlandığı yıllık ücretli izin uygulamasına yönelik olarak ise İş Kanunu madde 56/3 “İşveren tarafından yıl içinde verilmiş bulunan diğer ücretli ve ücretsiz izinler veya dinlenme ve hastalık izinleri yıllık izne mahsup edilemez.” şeklindedir. 3.4.İşçi hak ettiği yıllık ücretli iznini, kullanmak istediği zamandan en az bir ay önce işverene yazılı olarak bildirmelidir. İzin kurulu veya işveren, işçinin istediği izin kullanma tarihi ile bağlı değildir. İşveren veya işveren vekilleri, bu istekleri işyerinde izin kurulu varsa izin kuruluna veya işveren veya işveren vekili veya bunların görevlendireceği bir kişi ile işçilerin kendi aralarında seçecekleri bir temsilciye bildirir.İşçi yıllık izin isteminde, adını soyadını, varsa sicil numarasını, iznini hangi tarihler arasında kullanmak istediğini ve ücretsiz yol izni isteyip istemediğini yazmalıdır.
3.5. İşveren veya işveren vekilleri, bu istekleri izin kuruluna veya ilgili kişilere bildirir ki izin kurulu veya işveren, işçinin istediği izin kullanma tarihi ile bağlı değildir. Ancak, izin sıra ve nöbetleşmesini göstermek üzere söz konusu kurulca düzenlenecek çizelgeler işçinin talebi ve iş durumu dikkate alınarak hazırlanır. Aynı tarihe rastlayan izin isteklerinde ise işyerindeki kıdem ve bir önceki yıl iznini kullandığı tarih dikkate alınarak öncelikler belirlenir. Yol izni alanlar bu süreyi kullanmadan işe dönerlerse, işveren bunları anılan sürenin bitiminden önce işe başlatmayabilir.
3.6. İşçinin yol iznine ilişkin düzenleme ise İş Kanunu madde 56/6 “Yıllık ücretli izinleri işyerinin kurulu bulunduğu yerden başka bir yerde geçirecek olanlara istemde bulunmaları ve bu hususu belgelemeleri koşulu ile gidiş ve dönüşlerinde yolda geçecek süreleri karşılamak üzere işveren toplam dört güne kadar ücretsiz izin vermek zorundadır. İşveren, işyerinde çalışan işçilerin yıllık ücretli izinlerini gösterir izin kayıt belgesi tutmak zorundadır.” şeklindedir. 3.7. İşçilerin yıllık ücretli izinlerini gösterir kayıt tutma zorunluluğu Kanun’un 56. maddesinde zorunluluk haline getirilmiştir. Ayrıca bu kayıt, işverenlerin yıllık ücretli izni kullandırdığını ispatı açısından da yararlı olacaktır. Yıllık ücretli iznin kullandırıldığının ispatı işverene aittir. 4. Yıllık Ücretli İznin Bölünememesi: 4.1.4857 sayılı kanunun 56. maddesinin “Yıllık ücretli izin işveren tarafından bölünemez... Ancak, 53 üncü maddede öngörülen izin süreleri, tarafların anlaşması ile bir bölümü on günden aşağı olmamak üzere en çok üçe bölünebilir...” ifadesi ile yıllık ücretli iznin işveren tarafından ve bölünmeden devamlı olarak bir kerede verilmesi esastır. 5. Yıllık İzin Kullanma Dönemleri: 5.1. Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği madde 5 “işveren veya işveren vekilleri, izin kurulu veya izin kurulunun zorunlu olmadığı işyerlerinde ise, işçilerin kendi aralarında seçecekleri bir temsilciye danışmak suretiyle işyerinde yürütülen işlerin nitelik ve özelliklerine göre, yıllık ücretli izinlerin, her yılın belli bir döneminde veya dönemlerinde verileceğini.” tayin edebileceği hüküm altına alınmıştır. Bunu işyerinde ilan etmelidirler. 5.2. Aynı tarihe rastlayan izin isteklerinde; işyerindeki kıdem ve bir önceki yıl iznini kullandığı tarih dikkate alınarak öncelikler belirlenmelidir. 6.Yıllık Ücretli İzin Ücreti: 6.1. İş Kanunu madde 57 “İşveren, yıllık ücretli iznini kullanan her işçiye, yıllık izin dönemine ilişkin ücretini ilgili işçinin izine başlamasından önce peşin olarak ödemek veya avans olarak vermek zorundadır. Bu ücretin hesabında 50. madde hükmü uygulanır. Günlük, haftalık veya aylık olarak belirli bir ücrete dayanmayıp da akort, komisyon ücreti, kara katılma ve yüzde usulü ücret gibi belirli olmayan süre ve tutar üzerinden ücret alan işçinin izin süresi için verilecek ücret, son bir yıllık süre içinde kazandığı ücretin fiili olarak çalıştığı günlere bölünmesi suretiyle bulunacak ortalama üzerinden hesaplanır. Ancak, son bir yıl içinde işçi ücretine zam yapıldığı takdirde, izin ücreti işçinin izine çıktığı ayın başı ile zammın yapıldığı tarih arasında alınan ücretin aynı süre içinde çalışılan günlere bölünmesi suretiyle hesaplanır. Yüzde usulünün uygulandığı yerlerde bu ücret, yüzdelerden toplanan para dışında işveren tarafından ödenir. Yıllık ücretli izin süresine rastlayan hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri ayrıca ödenir.” İle yılık izin ücretinin çıplak ücreti kapsadığı açıktır. 7. Yıllık Ücretli İzinde Sigorta Primi Ödemesi
7.1. 4857 sayılı İş Kanununun 61 inci maddesine göre, sigortalılara yıllık ücretli izin süresi için ödenecek ücretler üzerinden iş kazaları ile meslek hastalıkları primleri hariç, diğer sigorta primlerinin, 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunundaki esaslar çerçevesinde işçi ve işverenler yönünden ödenmesine devam olunur. 7.2. Sosyal Sigortalar Kanunu hükümlerine göre, iş kazaları ve meslek hastalıkları sigorta koluna ait primler dışındaki, Hastalık, Analık, Malullük, Yaşlılık, Ölüm ve İşsizlik Sigorta Kollarına ait primler ödenmeye devam edilecektir.
7.3. Yıllık ücretli izin süresinde işçinin iş kazaları ve meslek hastalıkları risklerine maruz kalmayacak olması nedeniyle yıllık ücretli izin süresinde işçi ücretinden iş kazaları ve meslek hastalıkları primi kesintisi yapılmayacaktır. 8. İş Sözleşmesinin Sona Ermesi Halinde Yıllık Ücretli İzin Ücreti: 8.1. İş sözleşmesinin sona ermesi ile işçinin hak kazanıp da kullanmadığı yıllık izin sürelerine ait ücreti, sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücreti üzerinden kendisine veya hak sahiplerine ödenir. 8.1.1. Yargıtay 9 HD. 23.12.2003 T. 10839/22571 sayılı kararı; “ yıllık ücretli izin hakkı, izin ücretine iş sözleşmesinin işçi veya işveren tarafından feshi, ölüm ya da emeklilik durumunda ücrete dönüşür.” 9. Yıllık Ücretli İzinle İlgili Düzenlemelere Uymamanın Cezası:
9.1. Yıllık ücretli izin hakkına aykırılık teşkil eden eylemler İş Kanun’un 103 üncü maddesinde “Yıllık ücretli izni bu Kanunun 56 ncı maddesine aykırı olarak bölen veya izin ücretini 57 nci maddenin üç ve dördüncü fıkralarında belirtilen usule aykırı olarak ödeyen veya eksik ödeyen veya 59 uncu maddedeki hak edilmiş izni kullanmadan iş sözleşmesinin sona ermesi halinde bu izne ait ücreti ödemeyen veya 60 ıncı maddede belirtilen yönetmeliğin esas ve usullerine aykırı olarak izin kullandırmayan veya eksik kullandıran işveren veya işveren vekiline bu durumda olan her işçi için yüz milyon lira para cezası verilir.” Şeklinde düzenlenmiştir. 10. Ücretsiz izin; İşverenlerin ekonomik sıkıntıya düşmeleri sonucu başvurulan, iş sözleşmesinin askıya alındığı durumlardan biridir. Ekonomik nedenlerle işyerinde faaliyetlerin durma noktasına gelmesi veya mesleki daralmalar nedeniyle, işçilerine kıdem tazminatı vermemek için tercihlerini ücretsiz izinden yana kullanacak olan işverenin işçiyi ücretsiz izne gönderme gibi bir seçeneği bulunmamaktadır. Kaldı ki ücretsiz izin uygulamasının söz konusu olabilmesi için tarafların karşılıklı anlaşmış olmaları gerekmektedir. İş Kanunu bayan işçilerin doğum izninin bitiminden sonra talep halinde altı aya kadar ücretsiz izine çıkabileceklerini, işverenin de bu talebi geri çevirmeden kabul etmesi gerektiğini düzenlemiştir. Ücretsiz izne ayrılan işçinin iş sözleşmesi bu süre boyunca askıda kalır ve bu süre boyunca herhangi bir ücret tahakkuku yapılmaz, sigorta primleri de beyan edilemez. Zira işveren ücretsiz izne ayrılan işçiyi sigorta prim bildirgelerinde “ücretsiz izinli” olarak gösterecek, bildirgenin ait olduğu ayın son gününe kadar da eksik gün bildirme formunu düzenleyerek, ücretsiz izin dilekçesini de ekleyerek bağlı oldukları sigorta müdürlüklerine vereceklerdir.
|
